Vorige keer had ik het over futurisme en hoe we dat nodig hebben in onzekere markten met een hoge innovatie- en concurrentiedruk. Nu heb ik dit jaar een aantal presentaties mogen aanschouwen van ‘futuristen’, en daar hebben we nog wel een slag te slaan. Misschien hebben we meer futurisme nodig, maar zeker niet meer futuristen.

Grote vergezichten met mooie oplossingen voor hardnekkige problemen, op basis van digitale technologie. Iets wat door publicist Evgeny Morozov ‘solutionisme’ wordt genoemd. Het idee dat je met voldoende brainpower (jong, mannelijk, blank, Silicon Valley) en digitale technologie alle grote wereldproblemen elegant kunt oplossen.

Het is waar en ik heb het er in deze columns regelmatig over: het grote technologieverhaal is verschoven van een focus op de business naar maatschappelijke schaal. Agritech houdt zich bezig met het voeden van een groeiende bevolking. Healthtech zoekt manieren om een vergrijzende populatie op betaalbare manier te ondersteunen. Energytech kijkt naar het grootscheeps inzetten van nieuwe energiebronnen. Fintech bevordert maatschappelijk-economische participatie. En legaltech pleit voor consistente rechtvaardigheid.

Maar innovatie werkt op maatschappelijke schaal net iets anders.

Dualiteiten

De maatschappij zit vol met dualiteiten. Een dualiteit is een combinatie van tegengestelde krachten die, als je ze samen laat werken, tot een bepaald doel komen. Een van de meest fundamentele dualiteiten in de maatschappij is ‘vrijheid en veiligheid’. Er is een spanningsveld tussen die twee, en momenteel slaat de balans uit naar veiligheid.

Innovatie komt niet uit oplossingen voor een van beide. Als we grote mooie oplossingen bedenken die onze vrijheid enorm vergroten (zoals teleportatie in sciencefiction), leidt dit onmiddellijk tot enorme veiligheidsproblemen. En als je voortvarend veiligheidsproblemen gaat oplossen (iedereen een onderhuidse chip) dan komt onze vrijheid in gevaar.

Het doel van vrijheid en veiligheid is hetzelfde: het creëren van welzijn, en alle ruimte voor ontplooiing. Wat brengt dan veiligheid en vrijheid bij elkaar? In het geval van deze dualiteit is dat ‘vertrouwen’. In een vertrouwde omgeving komen veiligheid en vrijheid vanzelf.

Door de dynamiek van een specifieke dualiteit te begrijpen, weten we nu waar digitale maatschappelijke innovatie zich op moet richten. Niet op een van de uitersten, maar op de verbinding daartussen. En niet door het denken in definitieve oplossingen, maar in termen van het verbeteren van de dynamiek tussen de twee.

Vertrouwen

In het geval van vrijheid en veiligheid, zou dit weleens het echte doel van blockchain kunnen zijn: the internet of trust. Of nieuwe toepassingen op het gebied van contextgevoelige privacy; wanneer worden bepaalde gegevens wel of niet gedeeld, op basis van wat in de Nederlandse overheid zo mooi doelbinding heet.

Vrijheid en veiligheid is maar één voorbeeld van een maatschappelijke dualiteit. Andere zijn individualiteit en collectiviteit, schaarste en overvloed, en overeenkomst en verschil. Allemaal hebben ze een maatschappelijk doel. En door innovatie kunnen we de uitersten verbinden.

Twee columns terug introduceerde ik het onderwerp ‘digitaal sociaal contract’ en vertelde dat ik nog niet precies weet hoe dat eruit gaat zien. Inmiddels ben ik een paar stapjes verder. Het is de manier waarop we in de digitale maatschappij innovatief met dualiteiten omgaan. Research is een reis. En deze column is de beschrijving van mijn eigen reis. In de komende columns zal ik wat meer van deze dualiteiten uitwerken.