Digitalisering komt niet vanuit dataspecialisten of IT’ers. Die kunnen hooguit de aanzet geven en zaken faciliteren. De echte verandering komt vanuit de organisatie. “De betrokken medewerkers moeten daartoe wel voldoende ‘datavakmanschap’ ontwikkelen”, zegt Claudia de Andrade, chief data officer van Rijkswaterstaat. “In de wisselwerking tussen IT, dataspecialisten en de rest van de organisatie bepalen we vervolgens de te bewandelen weg.” De CDO koos voor een benadering in vier ontwikkelingsrichtingen.

Het CDO-schap binnen Rijkswaterstaat (RWS) is enkele jaren geleden geïnitieerd door Jan Hendrik Dronkers, de inmiddels afgezwaaide directeur-generaal (DG) die de ontwikkeling rond innovatieve mogelijkheden met data zag ontstaan. “Ik ben als tweede CDO de opvolger van Arie Versluis, die jarenlang verantwoordelijk was voor de datadiensten binnen RWS. Hij was door de DG in 2013 gevraagd om voor een periode van twee jaar CDO te zijn.

Versluis kwam echt uit de datawereld van RWS, dat voor een deel z’n bestaansrecht ontleent aan het inwinnen en beschikbaar hebben van gegevens. Denk aan waterhoogtes, waterkaarten, kwaliteit van water en alles wat erbij komt – feitelijk onze kern. Hij kwam met een aantal concepten die stonden als een huis, maar nog te ver verwijderd waren van de belevingswereld van de rest van de organisatie.”

In 2015 is Versluis overgestapt naar de gemeente Amsterdam. De DG en RWS-CIO Perry van der Weyden zagen evenwel in dat de wereld nog aan het begin van grote ontwikkelingen stond. “Bij de zoektocht naar een opvolger kwamen ze uiteindelijk bij mij terecht”, vertelt De Andrade, die op basis van haar verleden bij grote organisaties en overheden werd geselecteerd. Ze werkte na haar studie bedrijfskunde bij onder meer ANWB, KPN, Procter & Gamble, Siemens en de gemeente Amsterdam.

“Veel mensen denken dat ik als CDO vooral met big-data-achtige dingen bezig ben, maar dat is niet zo. De DG en CIO wilden geen groots en meeslepend dataprogramma, met bijbehorende projecten. Ik moest vooral zorgen dat data, net als onze fysieke assets, gezien wordt als strategisch belang voor de organisatie. Data moest in het DNA van de organisatie komen. Dat zat het natuurlijk al, maar dan vertaald naar waarde in de moderne tijd.”

“Veel mensen denken dat ik als CDO vooral met big-data-achtige dingen bezig ben, maar dat is niet zo”

Koers 2020

RWS gaat daarbij een stap verder dan data-assetmanagement dat uitgaat van beschikbaarheid, kosten en opbrengsten voor de organisatie. “Waar we voorheen altijd ondernemingsplannen maakten, hebben als Rijkswaterstaat nu een Koers 2020 opgesteld. Dus in plaats van planbaarheid en maakbaarheid, kiezen we nu vooral een richting. Dat draait om wendbaarheid, openheid en de bedoeling van dingen. Langs deze lijn worden mensen gestimuleerd zich te ontwikkelen. We worden zo een andere organisatie, wat waanzinnig gaaf is.

Als onderdeel van de Koers 2020 heb ik een ‘datakoers’ geschreven. Data en IT vormen feitelijk een vierde netwerk van RWS, dat het verbindende element vormt tussen onze fysieke netwerken waarvoor we verantwoordelijk zijn: het hoofdwegennet, het hoofdvaarwegennet en het hoofdwatersysteem. Onze strategische opgave is ervoor te zorgen dat wij de benodigde en betrouwbare data hebben voor onszelf en voor andere belanghebbenden.”

Dat is volgens de CDO een veranderopgave die niet wordt opgepakt met een projectplan in zoveel stappen. “Dat werkt vaak niet. Ik heb voorgesteld een RWS-brede data-agenda te maken met vier ontwikkelingsrichtingen. Het idee is dat de organisatie daarlangs stappen maakt. De eerste ontwikkelingslijn die ik gedefinieerd heb is: datavakmanschap onderdeel maken van het vakmanschap van iedere RWS’er. Je moet dus verder kijken dan het aantrekken van datascientists, je moet datavaardigheid in de breedte ontwikkelen en borgen.”

Intern gebruikt ze vaak het voorbeeld van mensen die op de verkeerscentrale werken. “Na het oplossen van een file, moeten ze in het systeem vastleggen wat de oorzaak was. Bij grote drukte vullen ze dan de code 00 in, wat staat voor ‘algemeen’. Ze weten misschien niet dat wij door het ministerie afgerekend worden op de manier waarop wij files oplossen. Dus wanneer zij die algemene code invullen, krijgen wij minder geld. Dan krijgt de juiste data dus ineens waarde. Iedereen in de keten moet snappen wat data in zijn of haar eigen proces betekent, maar ook voor mensen verderop in de keten en de organisatie als geheel. Ook kun je zo tot veel betere modellen en processen komen.”

Essentieel

“De tweede ontwikkellijn is dat je als organisatie weet welke data essentieel is voor het bereiken van je doelen”, vervolgt Claudia de Andrade. “Als je dat weet, dan is het belangrijk dat de data betrouwbaar is en van voldoende kwaliteit. Het gaat dan niet alleen om data die essentieel is voor onszelf, het draait ook om data die nodig is voor onze samenwerking met anderen. Ga je in dat geval eigen datadefinities bedenken, of conformeer je je juist aan gegevensdefinities die in jouw sector worden gehanteerd? Het blijkt dat we dat als organisatie allemaal nog niet zo scherp in het vizier hadden. We sturen weliswaar wel zaken naar de standaardisatie-commissies van de NEN (normeringsinstituut, red.), maar soms hebben de mensen daarvoor geen mandaat en vertegenwoordigen ze RWS meer op persoonlijke titel.”

Het bestuur van RWS bestaat uit proceseigenaren die in het kader van een goed, gestandaardiseerd proces belang zouden moeten hechten aan de juiste eveneens gestandaardiseerde data, die optelbaar en uitwisselbaar is. “Als je dat uitlegt in termen van waarde voor het proces, landt dat veel sneller dan wanneer je bijvoorbeeld roept dat masterdatamanagement belangrijk is, want dan zegt iedereen ‘huh?’ Voor dit jaar heb ik in de data-agenda opgenomen dat we erop sturen kwaliteit tot onderdeel te maken van de managementcontracten van de diverse RWS-onderdelen. Daarbij richten we ons vooraleerst op de meest relevante data binnen een specifiek proces en daarmee gaan de businesseigenaren in samenwerking met de IT-functie oefenen. Het verhogen van de datakwaliteit is daarmee onderdeel van de stuurlijn van RWS aan het worden.”

Innovatie

De derde ontwikkelrichting is data-innovatie. Bij de Centrale Informatievoorziening (CIV) is onder leiding van directeur Nienke Zeijlemaker een datalab ingericht, dat in staat is om zaken te ontdekken, te experimenteren en te analyseren. “Qua beschikbare technologie en betrokken datascientists zijn we goed op weg”, zegt de CDO. “De stap die we moeten maken is bepalen welke experimenten gaan leiden tot een daadwerkelijke verbetering in de organisatie. Het datalab is dan een capability die op basis van strategische keuzes nuttig kan worden ingezet. Je moet dus eerst een richting hebben waar je toegevoegde waarde verwacht. Dat moet vooral bij de bestuurders annex proceseigenaren vandaan komen. Denk aan voorspellend onderhoud binnen assetmanagement, of proactief verkeersmanagement. Vanaf dan kun je met het datalab heel goed samenwerken.”

“In de data-agenda schets ik dat de technische faciliteit er al staat, maar dat de strategische afwegingen nog beter kunnen. Wanneer vanuit een strategisch perspectief er dan een succesvol data-experiment gedaan wordt, wordt de stap naar implementatie ook makkelijker en is de kans dat de operatie er daadwerkelijk iets mee doet veel groter. Met IoT-data kun je bijvoorbeeld beter inzicht krijgen in een onderhoudsdienstverlening. Dit denken kun je loslaten op elk proces.”

Digitalisering

De laatste ontwikkellijn haakt in op de veranderende rol van de overheid als gevolg van de bredere digitalisering van de samenleving. Daarmee verandert ook de rol van een uitvoeringsorganisatie. De Andrade: “Misschien gaan we wel toe naar andere partnerverbanden en andere ketens. In wet- en regelgeving staat wat uitvoeringsorganisaties moeten doen. Denk aan het plaatsen van gebods- en verbodsborden in de berm van de snelweg. In het digitale tijdperk kun je je afvragen waarom je nog fysieke borden zou moeten plaatsen. Er moet wellicht een datavoorziening komen waaruit alle navigatiesystemen op basis van een api kunnen putten. Momenteel houden we wel een bestand bij, en dat delen we ook. Maar er is geen wettelijke grond voor. De rol van de overheid in de digitale wereld verandert.”

“Er moet wellicht een datavoorziening komen waaruit alle navigatiesystemen op basis van een api kunnen putten”

Daarbij zijn er talloze nieuwe mogelijkheden denkbaar. Door samenwerking met bijvoorbeeld TomTom, Apple of Google, kunnen ook de actuele gegevens van verkeer worden ingezet voor het aanpassen van de regels of het verbeteren van de verkeersstromen. Daarnaast kunnen die partijen een rol spelen bij het digitaliseren van de huidige informatieborden langs de weg en kan RWS van die diensten gebruikmaken. “Dat is verder allemaal niet aan mij. Ik stimuleer mijn collega’s over deze dingen na te denken. Na mijn aangeven pakken zij eigenaarschap. De organisatie zal vanuit eigen vakmanschap in staat raken om zelf te zien welke richting zij in wil slaan. Daarbij kan ik als stelselverantwoordelijke uiteraard wel helpen.”

Belevingswereld

Gevraagd naar waar ze als CDO nu staat, vertelt De Andrade dat na een focus op bewustzijn in 2016 nu de echte beweging moet worden ingezet. “Ik heb voor 2017 een agenda gevoerd die luistert naar de naam ‘Van bewustzijn naar handelen’. Daarin heb ik voor iedereen – of je manager bent of proceseigenaar – langs de vier genoemde ontwikkellijnen acties bedacht die dicht bij de eigen belevingswereld liggen, om te zorgen dat mensen ermee aan de slag gaan. Dat was best spannend, omdat er dan ook echt wat van de mensen wordt verwacht. Dit alles is door de betrokken proceseigenaren gedragen. We zitten qua handelingsgerichtheid aan het begin van de hockeystick. Op het moment dat de urgentie breed wordt gevoeld en eigenaarschap wordt gepakt, dan kan het binnen RWS heel hard gaan.”

Voorwaarde is dat de IT-voorziening op orde is en dat er vakkundige mensen zijn die hier mede handen en voeten aan kunnen geven. “Perry van der Weyden heeft als CIO drie jaar lang flink geïnvesteerd in het op orde krijgen van de databasisvoorzieningen. Zijn e-strategie gaat uit van standaardiseren, uniformeren en de keuze van een aantal platformen. Daar is met bloed, zweet en tranen veel bereikt. Ik zorg ervoor dat mijn initiatieven in lijn zijn met waar RWS als organisatie staat en probeer te voorkomen dat mensen afhaken.”

Geen business

In de uitvoering zullen multidisciplinaire teams per organisatieonderdeel het allemaal gaan oppakken. “De uitdaging is dat nog heel veel mensen binnen de IT in een specifiek jargon praten. Wanneer ze echt de verbinding willen maken met collega’s, kunnen ze het bijvoorbeeld maar beter niet over ‘de business’ hebben. Engelse termen roepen sowieso vooral vragen op. Dus waar niet-techneuten enerzijds werken aan hun datavakmanschap, moeten IT’ers zorgen voor de verbinding met hun collega’s die niet uit de IT komen. Dat gaat overigens steeds beter, maar we zijn er nog niet.”

In het kader van Koers 2020 wil Claudia de Andrade dat het echt vanuit mensen komt. “Dus niet gaan zitten afwachten tot iemand met een teken komt dat er iets gereorganiseerd gaat worden of een plan aandraagt. Je wil samen vanuit kracht, expertise en meerwaarde van mensen de toekomst vormgeven. Daar past onze benadering van data bij: dat mag niet het exclusieve terrein zijn van een klein aantal extreem slimme mensen. Het is een gemeenschappelijke zoektocht waarin nieuwe perspectieven ontstaan, en waarin mensen mogelijk in andere rollen en functies terechtkomen.”

Handhaving

Haar eigen rol zou van het in wisselwerking met belanghebbenden ontwikkelen van kaders en het bieden van praktische begeleiding, langzaam kunnen bewegen naar puur de kaderstelling, en vervolgens toetsing en handhaving. Al vraagt ze zich hardop af of ze daar als bedrijfskundige wel de aangewezen persoon voor is. “Ik vind dit namelijk wel een ontzettend leuke fase. Ik werk al mijn hele leven op het snijvlak van organisatie en IT. Dat is niet voor niets.”

Hotze Zijlstra (1964) is taalkundige en heeft al meer dan 30 jaar ervaring in het journalistieke domein. Als ‘vaste freelancer’ doet hij thans de hoofdredactie van CDO Magazine en maakt hij dragende artikelen voor de uitgaven BAAS en CIO Magazine.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Laat alsjeblieft een reactie achter!
Laat hier je naam achter